Benedyk: Dlaczego w Polsce Dzień Wolności Sektora Prywatnego wypada tak późno?

Artykuł niniejszy jest fragmentem raportu 229 dni pracy na państwo: Raport Dnia Wolności Sektora Prywatnego, opublikowanego przez Instytut Misesa. Całość raportu dostępna publicznie na dzienwolnosci.pl/raport. 

Niestety opisane powyżej wyliczenia dla roku 2026 nie napawają optymizmem – Dzień Wolności Sektora Prywatnego według prognozy przypadnie dopiero 18 sierpnia. Jeśli prognoza okaże się trafna, będzie to oznaczało najwyższą wartość tego wskaźnika od momentu jego powstania. Mówiąc inaczej, sektor prywatny jeszcze nie był tak silnie obciążony utrzymywaniem aparatu państwowego i jego projektów w ostatniej dekadzie[1]. Wydatki państwa czwarty rok z rzędu wzrosną szybciej, niż wynosi wzrost produkcji zanotowany w sektorze prywatnym. 

Tabela 2. Dzień Wolności Sektora Prywatnego w latach 2017-2025 i prognoza na rok 2026 

Zanim spróbuję odpowiedź na pytanie, jakie skutki ma i może mieć w kolejnych latach tak duża presja fiskalna, pozwolę sobie najpierw rozbić nieco wydatki państwa na mniejsze części, żeby lepiej zdać sobie sprawę, jakie inicjatywy polityki gospodarczej czy społecznej doprowadziły do obecnego stanu rzeczy. 

Tabela 3. Udział wydatków publicznych (ogółem i w rozbiciu na funkcje rządu) w PKB w procentach w roku 2019 i 2024 w Polsce i w Unii Europejskiej. Źródło: Eurostat. 

Powyższa tabela obrazuje, jak duże względem PKB[2] były poszczególne rodzaje wydatków rządowych w Polsce w roku 2019 i 2024. Rok 2019 był ostatnim, w którym polskie finanse publiczne były w relatywnie dobrym stanie, a polityka gospodarcza nie przypominała łatania na łapu-capu kolejnych międzynarodowych kryzysów (typu pandemia, rosyjska agresja na Ukrainę, konflikty na Bliskim Wschodzie). Rok 2024 to z kolei najnowszy, dla którego dane zostały przeliczone ostatecznie przez urzędy statystyczne. Dla porównania w tabeli umieściłem też analogiczne wskaźniki dla państw Unii Europejskiej ogółem (według jej obecnego składu).  

W tabeli rzuca się smutna i ważna ewolucja – Polska przeszła z grona państw, które wydają przez aparat państwowy relatywnie mało w Unii Europejskiej, do grupy wydającej mniej więcej tyle, ile wynosi unijna średnia. Wydatki na jakie funkcje państwa spowodowały ten wzrost presji fiskalnej? Całkowity udział wydatków do PKB wzrósł o 8 punktów procentowych. Najważniejszymi składnikami tej zmiany były: 

• wzrost wydatków socjalnych o 1,8 punktu procentowego 

• wzrost wydatków na obronę narodową o 1,3 punktu procentowego 

• wzrost wydatków na sprawy gospodarcze o 1,3 punktu procentowego 

• wzrost wydatków na ochronę zdrowia o 1,3 punktu procentowego 

• wzrost wydatków na działalność ogólnopaństwową o 1 punkt procentowy. 

Wzrost wydatków socjalnych napędzany był takimi politykami społecznymi jak: wprowadzenie czternastej emerytury, waloryzacja programu 500+ do 800+. Trend ten był kontynuowany także w okresie wykraczającym już poza ten przedstawiony w tabeli: od października 2024 działa program „Aktywny Rodzic”, od lipca 2025 roku wypłacana jest renta wdowia – te programy mają wpływ także na tegoroczny wynik. 

Jeśli chodzi o wydatki na obronę narodową, to za ich wzrost odpowiada przede wszystkim wzrost wydatków na zbrojenia w ramach kontraktów podpisywanych po agresji Rosji na Ukrainę. Co jednak ważne – do 2024 roku wzrost tych wydatków tłumaczył jedynie 1/6 całkowitego wzrostu wydatków. Taki wynik przeczy dominującej narracji, jakoby to właśnie wzrost wydatków na zbrojenia był najważniejszym źródłem (i uzasadnieniem) wzrostu wydatków publicznych i deficytu finansów publicznych w ostatnich latach. Sam wzrost wydatków na wojsko spowodowałby relatywnie niewielkie przesunięcie Dnia Wolności Sektora Prywatnego. Inną sprawą pozostaje oczywiście to, czy tego wydatku nie należałoby traktować priorytetowo. Wtedy po prostu obcięto by inne wydatki, by sfinansować ważniejszy projekt. 

Pod rosnącymi wydatkami na sprawy gospodarcze kryją się rozmaite subsydia, które zaczęły być niezwykle popularne od wybuchu pandemii. W ich ramach dopłacano do zakupu węgla dla gospodarstw domowych, zakupu energii elektrycznej dla gospodarstw domowych i niektórych firm, zakupu ogrzewania z sieci ciepłowniczej przez gospodarstwa domowe itd. Chociaż te programy wygaszono, to na ich miejsce wyrastają nowe – a to dopłaty do samochodów elektrycznych, a to do magazynów energii, a to do zakupu taboru dla przewoźników kolejowych, a to do termomodernizacji budynków itd. W ostatnich latach można odnieść wrażenie, że żaden większy zakup dobra trwałego nie powinien obejść się bez specjalnego programu rządowego, który chociaż częściowo sfinansuje jego koszty. 

Bardzo szybko rosną także publiczne nakłady na opiekę zdrowotną, do których wrócę jeszcze w kolejnej części raportu. Tutaj koniem trojańskim okazała się ustawa określająca minimalne wynagrodzenie dla niektórych pracowników publicznej służby zdrowia. Te wynagrodzenia niemal automatycznie rosną co roku, zwiększając wyceny świadczeń realizowanych w ramach publicznej opieki zdrowotnej. 

Z kolei pod hasłem wzrostu wydatków na działalność ogólnopaństwową kryje się wzrost kosztów obsługi długu publicznego, który w badanym okresie wzrósł mniej więcej właśnie o 1 punkt procentowy PKB. Podwyższona inflacja i systematyczne wysokie deficyty finansów publicznych doprowadziły zarówno do wzrostu oprocentowania obligacji skarbowych, jak i do większej kwoty długu publicznego, od którego to oprocentowanie trzeba płacić. Wydatki na obsługę długu wzrosły w latach 2019-2024 prawie tak samo silnie jak wydatki na obronność. 

Wzrostom wydatków w tych opisanych powyżej grupach nie towarzyszyły niestety redukcje wydatków w obszarach, które uznano by za mniej priorytetowe. W polskiej polityce gospodarczej dominującym poglądem wydaje się obecnie chęć zwiększania wydatków publicznych na właściwie wszystkie funkcje państwa. Priorytetowość niektórych funkcji państwa oznacza raczej chęć zwiększania na nie nakłady szybciej niż na inne. Czy jednak taka polityka zdaje egzamin?