Tłumaczenie: Jakub Juszczak
W marcu 2026 mija 250 lat od wydania monumentalnego dzieła szkockiego filozofa i ekonomisty Adama Smitha pt. Badanie o naturze i przyczynach bogactwa narodów. Jego nieprzemijający wpływ sprawia, że zasługuje ono na miejsce na każdej liście 100 najbardziej wpływowych książek, jakie zostały kiedykolwiek napisane.
Wybitni nauczyciele wychowują równie wybitnych uczniów. Smith wychował zbyt wielu, by ich zliczyć, ale jeden z nich wyróżnia się jako wyjątkowy dzięki swojej elokwencji, talentowi do opowiadania historii oraz pasji do wolności i wolnego rynku. Był to Fryderyk Bastiat, w dorobku którego najbardziej rozpoznawalne jest Prawo. To właśnie w tej fascynującej, niewielkiej książeczce, którą czyta się w jeden wieczór, oświadcza on:
Brak rabunku: ta zasada oznacza sprawiedliwość, pokój, porządek, stabilność, harmonię i logikę. Będę ją głosił aż do końca mych dni, całą siłą moich płuc (s.13).
To właśnie w Prawie Bastiat sformułował tą kluczową koncepcję:
Życie, wolność i własność istnieją nie dlatego, że ludzie stworzyli takie prawa. Przeciwnie, to istnienie życia, wolności i własności było głównym powodem, dla którego ludzkie prawa powstały. (s.1)
W Fundacji Edukacji Ekonomicznej (FEE) darzymy Fryderyka Bastiata szczególną sympatią. Kiedy jego twórczość popadła w zapomnienie we Francji i była nieznana w Ameryce, ale to właśnie pracownik FEE, Dean Russell, przywrócił ją do życia. Stąd, przetłumaczył jego książki i zaprezentował anglojęzycznej publiczności — aż sto lat po jego śmierci w 1850 roku. Oprócz książki Prawo oraz biografii Bastiata autorstwa Deana Russella (patrz źródła poniżej), opublikowaliśmy jako organizacja również Sofizatmy ekonomiczne oraz Harmonie ekonomiczne.
Bastiat nigdy nie uczęszczał na wykłady Adama Smitha. Urodził się w Bayonne we Francji 30 czerwca 1801 roku, ponad dziesięć lat po śmierci Smitha. Bastiat był uczniem Smitha w sensie intelektualnym. Uważał Szkota za jedną z trzech głównych postaci, które wpłynęły na jego myślenie — obok francuskiego ekonomisty Jeana-Baptiste'a Saya — szkoły myślicieli oświeceniowych znanej jako fizjokraci oraz francuskiego liberała Charlesa Dunoyera.
Say został zapamiętany głównie przez prawo nazwane jego imieniem (często tłumaczonemu jako „podaż tworzy swój własny popyt”). Kiedy Bastiat założył w 1846 r. gazetę „Le Libre-Echange” (Wolny Handel), umieścił formę prawa Saya w nagłówku każdego wydania. Fizjokraci, choć popełnili błąd, nadmiernie podkreślając znaczenie rolnictwa, byli wczesnymi zwolennikami prawa naturalnego i sił rynkowych, które Smith ujął w swojej koncepcji „niewidzialnej ręki”.
Ojciec Bastiata zmarł, gdy miał on zaledwie siedem lat. Dwa lata później odeszła jego matka. W wieku dziewięciu lat zamieszkał u swojego dziadka ze strony ojca. Dzięki sukcesom rodziny w branży eksportowej i bankowej młody Frédéric mógł uczęszczać do dobrych szkół, gdzie nauczył się języka hiszpańskiego, włoskiego i angielskiego.
W wieku 26 lat (w 1827 r.) natknął się na egzemplarz Almanachu biednego Richarda Benjamina Franklina, który uznał za „prawdziwy skarb” ze względu na humor i zwięzłość, z jakimi Franklin wyjaśniał poważne zasady.
Późniejsze pisma Bastiata wykazują silne podobieństwo do dzieł stylu Franklina. Dobrymi przykładami są Petycja producentów świec, Co widać i czego nie widać, przypowieść o rozbitej szybie oraz wykorzystanie przez niego postaci Robinsona Crusoe z powieści Daniela Defoe do ilustracji ważnej zasady ekonomicznej.
Kiedy w 1825 roku zmarł dziadek Bastiata, młody człowiek odziedziczył rodzinną posiadłość. Przez następne dwadzieścia lat prowadził życie ziemianina i naukowca-amatora. Z biegiem czasu coraz częściej powierzał zarządzanie majątkiem innym osobom, po to, aby mieć czas na realizację swoich naukowych pasji. Już w czasie rewolucji z 1830 roku, która obaliła Karola X i wprowadziła monarchię konstytucyjną pod rządami Ludwika Filipa, Bastiat był zagorzałym zwolennikiem leseferyzmu — pojęcia, idei często używanego w odniesieniu do filozofii ograniczonego rządu, własności prywatnej i praw jednostki. Był rozczarowany, gdy rewolucja nie doprowadziła do powstania prawdziwie liberalnego porządku zgodnego z jego zasadami.
Po raz pierwszy zasmakował życia publicznego, gdy w 1831 roku został wybrany na sędziego pokoju w miejscowości Mugron, w południowo-zachodniej Francji. Bez wątpienia, jako osoba z wewnątrz, poznał pewne zawiłości prawa, a liczne dyskusje z przyjaciółmi wyostrzyły jego talenty jako dyskutanta. To jednak jego ciągłe studia nad ekonomią polityczną w pełni przygotowały go do wybuchu aktywności, który zdefiniował wyjątkowe ostatnie lata jego krótkiego życia.
Pierwszy artykuł Bastiata ukazał się w kwietniu 1834 roku. Jego tematem były cła, które uważał za podatki od postępu gospodarczego, przynoszące korzyści chronionym podmiotom kosztem wszystkich pozostałych. Rzucił tym samym wyzwanie grupie producentów, którzy domagali się selektywnych (i służących własnym interesom) obniżek ceł, odwołując się do spójności zasad:
Domagacie się zniesienia wszelkiej ochrony surowców, takich jak produkty rolne, ale opowiadacie się za utrzymaniem ochrony wyrobów przemysłowych. Nie bronię ochrony, którą atakujecie, ale atakuję ochronę, której bronicie. Domagacie się przywilejów dla nielicznych; ja domagam się wolności dla wszystkich.
W międzyczasie, po drugiej stronie kanału La Manche, rosnące nastroje na rzecz obniżenia ceł przekształcały się w potężny oddolnyruch. W 1839 roku Richard Cobden i John Bright współzałożyli Ligę Przeciwko Prawom Zbożowym i przekształcili ją w najskuteczniejsze lobby w Wielkiej Brytanii od czasów organizacji przeciwko niewolnictwu Thomasa Clarksona i Williama Wilberforce'a. Zaledwie siedem lat później Liga odniosła triumf, gdy parlament zniósł uciążliwe brytyjskie podatki od importu zboża. Bastiat, który stał się wówczas osobistym przyjacielem Cobdena, pod tym wpływem postanowił stworzyć francuski odpowiednik tej organizacji, Stowarzyszenie Wolnego Handlu, aby osiągnąć podobny cel we Francji. W 1846 roku przeniósł się do Paryża, gdzie wkroczył na scenę polityczną, gotowy jak nikt inny do walki o wolność gospodarczą.
Jakim człowiekiem był Bastiat? W swojej biografii Francuza Dean Russell przytoczył następujące spostrzeżenia współczesnego Bastiata, Louisa Reybauda:
Był typowym przykładem prowincjonalnego uczonego – prosty w obejściu i skromnie ubrany. Jednak pod tym wiejskim strojem i dobroduszną postawą kryła się naturalna godność w zachowaniu oraz przebłyski bystrego umysłu, a szybko można było dostrzec w nim szczere serce i życzliwą duszę. Zwłaszcza jego oczy błyszczały niezwykłym blaskiem i ogniem. Jego wychudzone rysy twarzy i zaczerwieniona cera zdradzały już obecność choroby [gruźlicy], która miała go zabić za kilka lat. Jego głos był głuchy i wyraźnie kontrastował z żywiołowością jego myśli i szybkością gestów (…) Nigdy nie myślał o tym, ile dni mu pozostało do końca życia, ale o tym, jak mógłby je dobrze wykorzystać.
W lutym 1848 roku, dwa lata po tym, jak Bastiat przeniósł się do Paryża, we Francji znów wybuchła rewolucja. Niestety, tym razem doprowadziła ona do powstania nowego reżimu wrogiego wolnemu handlowi. Zmuszony przez ten obrót wydarzeń do odłożenia na bok swojej organizacji na rzecz wolnego handlu, Bastiat zwrócił swoją uwagę na nowe zagrożenie, które zyskiwało na sile: socjalizm. Była to pod wieloma względami ta sama walka, ale przeciwko wrogowi bardziej złowrogiemu niż cła. Protekcjonizm wiązał się z użyciem siły rządowej w celu hamowania handlu; socjalizm proponował użycie siły rządowej w celu hamowania niemal wszystkiego.
Po krótkiej kampanii wyborczej Bastiat został wybrany w kwietniu 1848 roku na posła do Zgromadzenia Narodowego. Funkcję tę pełnił aż do śmierci z powodu gruźlicy w Wigilię Bożego Narodzenia 1850 roku. W ostatnim roku swojego życia zdołał opublikować dzieło, z którego jest najbardziej znany – dzieło, które do dziś zmienia sposób myślenia wielu czytelników zapoznających się z nim po raz pierwszy – a mianowicie Prawo.
Jako ustawodawca Bastiat zaciekle sprzeciwiał się okradaniu Piotra, by zapłacić Pawłowi, stawianiu barier dla przedsiębiorczości oraz rozrzutnym nawykom swoich kolegów kupujących głosy wyborców. Wygrał kilka bitew, a większość przegrał, nigdy jednak nie zhańbił swojego honoru ani nie sprzeniewierzył się swoim zasadom. Do ostatniego tchnienia wykazywał się wielką elokwencją, atakując arogancję socjalizmu i broniąc cnót wolności. Oto jeden z moich ulubionych cytatów Bastiata na ten temat:
Po krótkiej kampanii wyborczej Bastiat został wybrany w kwietniu 1848 roku na posła do Zgromadzenia Narodowego. Funkcję tę pełnił aż do śmierci z powodu gruźlicy w Wigilię Bożego Narodzenia 1850 roku. W ostatnim roku swojego życia zdołał opublikować dzieło, z którego jest najbardziej znany – dzieło, które do dziś zmienia sposób myślenia wielu czytelników zapoznających się z nim po raz pierwszy – a mianowicie Prawo.
Jako członek parlamentu Bastiat zaciekle sprzeciwiał się okradaniu Piotra, by zapłacić Pawłowi, stawianiu barier dla przedsiębiorczości oraz rozrzutnym nawykom swoich kolegów kupujących głosy wyborców. Wygrał kilka bitew, a większość przegrał, nigdy jednak nie zhańbił swojego honoru ani nie sprzeniewierzył się swoim zasadom. Do ostatniego tchnienia wykazywał się wielką elokwencją, atakując arogancję socjalizmu i broniąc cnót wolności. Oto jeden z moich ulubionych cytatów Bastiata na ten temat:
Jeśli naturalne tendencje ludzkości są tak złe, że nie jest bezpiecznie pozwolić ludziom być wolnymi, jak to jest, że tendencje tych organizatorów są zawsze dobre? Czy ustawodawcy i ich zaangażowani agenci nie należą także do ludzkiej rasy? Lub czy wierzą, że oni sami są stworzeni z lepszej gliny niż reszta ludzi? (s. 54)
Pod koniec 1850 roku lekarze wysłali Bastiata do Włoch na leczenie jego zaawansowanej choroby. Na łożu śmierci wezwał przyjaciół do siebie i wypowiedział ostatnie słowa: „Prawda, prawda”. Został pochowany w kościele San Luigi dei Francesi w Rzymie. Od tamtej pory Francja nie wydała na świat nikogo, kto byłby bardziej sprawny retorycznie i oddany obronie wolności człowieka i dobrych rządów.
Kiedy Bastiat zmarł w 1850 roku, wiedział, że perspektywy zniesienia barier handlowych przez Francję są nikłe, przynajmniej w najbliższej przyszłości. Jednak Cobden kontynuował swoje działania w Anglii, a inny bliski przyjaciel Bastiata we Francji, Michel Chevalier, który pod wpływem Bastiata stał się zwolennikiem wolnego handlu, znalazł się po stronie Paryża przy stole negocjacyjnym, po drugiej stronie którego siedział Cobden. Wspólnie wynegocjowali traktat Cobdena–Chevaliera z 1860 roku, pierwszą nowoczesną umowę o wolnym handlu. Zniosła ona cła obu krajów na główne towary w ich handlu, od francuskiego wina i jedwabiu po angielski węgiel i żelazo. Obaj mężczyźni wymieniali swojego przyjaciela Fryderyka Bastiata jako kluczową inspirację.
Jak powinniśmy uczcić w tym miesiącu 250. rocznicę wydania „Bogactwa narodów” autorstwa Adama Smitha? Jednym ze sposobów jest oczywiście przeczytanie tej wspaniałej książki. Ale innym sposobem, który moim zdaniem spotkałby się z aprobatą samego Smitha, byłoby lepsze poznanie jednego z najwybitniejszych uczniów tego Szkota, Fryderyka Bastiata. W tym celu zamieszczam w bibliografii kilka linków.
Źródło ilustracji: wikimedia.org
