Fragment rozdziału II (s. 83-89) książki Anty-Lewiatan. Doktryna polityczna i prawna Murraya Newtona Rothbarda, którą można nabyć w formie drukowanej oraz elektronicznej.
Robinsonowska filozofia społeczna
Analizę problemów filozofii politycznej, natury i roli wolności, własności oraz przemocy, a także sposobów ich rozwiązania Murray Rothbard oparł na tzw. filozofii (ekonomii) Robinsona Crusoe. Owa filozofia to analiza sytuacji człowieka znajdującego się na wyspie, odizolowanego od innych, samotnie radzącego sobie z naturą i jej przeciwnościami. Wnioski płynące z takiej analizy można rozwinąć i zastosować do rzeczywistego świata, a ponadto w wyniku badania interakcji kilku osób zamieszkujących wyspę możliwe jest pełne zrozumienie podstawowych prawd rządzących relacjami międzyludzkimi[1].
Człowiek, podobnie jak Robinson Crusoe na wyspie, początkowo ma na uwadze istnienie swego ciała i świadomości, a także otaczającego go, bogatego w surowce środowiska naturalnego. Brak instynktu, który po- kierowałby nim w zaspokajaniu potrzeb i pragnień, narzuca człowiekowi zrozumienie tego, że aby przeżyć, musi on wyznaczyć sobie określone cele, do których realizacji winien dążyć. Część z nich może być zaspokojona prawie natychmiast, ale ogromna większość stanowi tzw. potrzeby wyższego rzędu, których zaspokojenie uwarunkowane jest większym nakładem wysiłku. Z tego względu człowiek musi szybko i produktywnie przekształcić surowce naturalne w przedmioty dla siebie użyteczne. Proces ten przebiega w następującej kolejności: 1) człowiek określa cele; 2) następnie, wykorzystując surowce dane przez naturę, uczy się jak te cele osiągnąć; 3) używając swej pracy, przekształca te surowce w dobra kapitałowe, a ostatecznie w dobra konsumpcyjne (stąd płynie jasny wniosek, iż produkcja zawsze poprzedza konsumpcję)[2].
Narzędziem ułatwiającym człowiekowi przetrwanie poprzez zdobywa- niewiedzy jest jego rozum. Co więcej, pozyskiwanie wiedzy o tym, co dla istoty ludzkiej najlepsze oraz jak to osiągnąć, jest sposobem istnienia i osiągania celów przypisanym wyłącznie człowiekowi. Proces uczenia się to poznawanie sposobów funkcjonowania rzeczy w świecie i ich natury, a więc odkrywanie praw naturalnych. Ale to także pojmowanie własnej natury, kategorii cierpienia i przyjemności oraz środków do nich prowadzących. Poprzez introspekcję człowiek zauważa istnienie wolnej woli oraz faktu naturalnej własności nad swoim ciałem[3].
Wiedza potrzebna człowiekowi do przetrwania i rozwoju nie jest mu dana ani determinowana przez wydarzenia zewnętrzne. Wyjątkowość istoty ludzkiej i metod pozwalających na przeżycie, a więc wolnej woli oraz zdolności racjonalnego i abstrakcyjnego myślenia, determinowana jest właśnie przez naturę człowieka[4]. Ponadto każde działanie człowieka wsparte jest na milczącym założeniu o wartości życia i zdrowia oraz zła, jakie niosą za sobą ból i śmierć. Stanowi ono implikację etyki głęboko zakorzenionej w otaczającej rzeczywistości i naturalnym prawie ludzkiego organizmu. Brak zdeterminowanego automatyzmu w podejmowaniu decyzji przez indywiduum skutkuje brakiem wszechwiedzy, a także skłonnością do popełniania błędów. Jednakże każde świadome działanie człowieka uderzające w jego życie lub zdrowie jest niemoralne, stanowi bowiem pogwałcenie etyki przyjętej na podstawie zasad otaczającej rzeczywistości i naturalnego prawa ludzkiego organizmu, nakazujących odrzucić to wszystko, co prowadzi do bólu lub śmierci. Życie ludzkie urasta do aksjomatu, a każdy, kto próbuje temu zaprzeczyć poprzez argumentację będącą efektem czynności życiowych popada w samozaprzeczenie[4].
Służebna rola robinsonowskiej ekonomii względem filozofii politycznej skłoniła Rothbarda do zdefiniowania również pojęcia wolności. Po pierwsze, wiązał on ją z wolną wolą. Człowiek ma wolność wyboru wartości i działań, lecz niestety operuje, mając ograniczone możliwości, gdyż nie jest wszechwładny ani wszechwiedzący. Dlatego absurdem jest utożsamianie wolności z możliwościami lub definiowanie jej w odniesieniu do jednostki jako zdolności wykonania działań niemożliwych z ich natury do realizacji. Wolność wyboru idei lub wartości jest nienaruszalna i niezbywalna, natomiast swoboda działania może być ograniczona nie tylko prawami natury, lecz także ingerencją innych jednostek. W sensie społecznym wolność oznacza brak przeszkód stawianych przez pozostałe osoby[6].
To, że człowiek jest istotą racjonalną, posiadającą wolną wolę i władztwo nad własnym ciałem, implikuje kolejne założenia – władztwo to powinno rozciągać się także na dobra materialne, które przy użyciu własnej pracy przekształca on na własny użytek i nad którymi sprawuje faktyczną kontrolę. Prawo do samoposiadania, a także kwestia sprawiedliwej własności stają się podstawą do analizy skomplikowanych relacji międzyludzkich, jak również krytyki istniejących sposobów legitymizowania tytułów własności i systemów społeczno-gospodarczych[7].
Prawo do samoposiadania oraz sprawiedliwa własność
Według Rothbarda świat zgodnie z prawem naturalnym obfituje we wszelkiego rodzaju byty, dążące do utrzymania swej egzystencji. Naturę roślin i zwierząt determinują procesy biologiczne i automatyczne instynkty. W przypadku człowieka przetrwanie uwarunkowane jest jego celowym działaniem opartym na odpowiednio dobranych do tego środkach. Aby przeżyć, człowiek musi kooperować z innymi jednostkami, dlatego też wchodzi z nimi we wszelkiego rodzaju relacje, generujące wzajemne na siebie oddziaływanie. W większości wypadków współpraca ta oparta jest na dobrowolnej wymianie, choć zdarzają się przypadki agresji, dążące do przymusowej kooperacji. Z prawa naturalnego i ludzkiego działania wywodzi się prawo do samoposiadania, z którego wynika, iż już z samego bycia człowiekiem każda ludzka jednostka ma bezwarunkowe uprawnienie do posiadania samej siebie. Oznacza ono, że każdy ma prawo do pełnej kontroli nad swoim ciałem, bez dopuszczania przymusowej ingerencji ze strony osób trzecich[8].
Odmówienie człowiekowi prawa do samoposiadania implikuje dwie alternatywy: 1) klasa ludzi A ma prawo do posiadania klasy ludzi B; albo 2) każdy ma prawo do posiadania równej cząstki każdego. Sytuacja pierw- sza sprowadza się do stanu, w którym klasa ludzi A posiada prawa przynależne ludziom, natomiast klasa B jest ich pozbawiona. Oznacza to, iż grupa A jest legitymizowana do wyzyskiwania grupy B, co stoi w sprzeczności ze spełnieniem niezbędnych do życia, podstawowych warunków produkcji i wymiany. Ponadto rozwiązanie to okazuje się wewnętrznie sprzeczne, gdyż odmawia części ludzi należnych im praw naturalnych[9].
W przypadku drugiej alternatywy, którą Rothbard określa mianem komunizmu lub kolektywizmu partycypacyjnego, każdy człowiek posiada uprawnienie do części innej istoty ludzkiej. Jednakże dochodzi tu do absurdu, w świetle którego każdy jest upoważniony do władania innymi, lecz nie może posiadać samego siebie. Idąc dalej, świat zorganizowany na takich zasadach nie miałby szans na przetrwanie – nikt w nim nie mógłby bowiem podejmować żadnego działania bez uzyskania wcześniejszej zgody pozostałych. Skutek realizacji owej koncepcji w postaci śmierci gatunku ludzkiego jest sprzeczny z prawem naturalnym, definiującym pożądany stan człowieka i jego ziemskiej egzystencji, toteż winien skłaniać do odrzucenia takiego systemu. Należy również podkreślić, iż kolektywizm tego rodzaju w gruncie rzeczy nie może funkcjonować, gdyż uzyskanie zgody każdej ludzkiej jednostki, a także kontrolowanie jej w celu realizacji swego prawa posiadania równej cząstki ciała innych ludzi jest fizycznie niemożliwe. W rezultacie idea równej i powszechnej własności sprowadza się do powierzenia kontroli wyspecjalizowanej grupie ludzi stającej się klasą rządzącą, a więc do pierwszej alternatywy[10]. Własność człowieka nad swoją wolą uważa Rothbard za niezbywalną, toteż człowiek nie może pozostawać w układzie, na mocy którego poddałby się rozkazom innej jednostki, nawet gdyby na taki stan dobrowolnie się zgodził. Wola ta bowiem może w każdym czasie ulec zmianie[11],[12].
Z prawa naturalnego wywodzi się także aksjomat nieagresji, który stanowi, iż żaden człowiek ani grupa ludzi nie ma prawa do agresji skierowanej przeciwko jednostce lub posiadanemu przez nią mieniu. Agresja rozumiana jest jako zainicjowanie albo groźba użycia fizycznej przemocy przeciwko osobie lub jej własności. Z aksjomatu tego wyrastają wszelkie wolności obywatelskie, nienaruszalność własności prywatnej i swoboda wymiany[13].
Ciekawą i niezwykle sugestywną obronę prawa do samoposiadania, w duchu koncepcji Rothbarda, przeprowadza i uściśla Hans-Hermann Hoppe. Punktem wyjścia jego rozważań jest zjawisko rzadkości, występujące nawet w hipotetycznie założonym Edenie, gdyż zarówno ciało danej osoby, jak i miejsce, w którym się ona znajduje, są dobrami rzadkimi. Z tego też powodu wyłania się potrzeba określenia sprawiedliwego sposobu korzystania z tych dóbr przez każdą osobę. Podobnie jak u Rothbarda pojawiają się tu trzy warianty. Pierwsze rozwiązanie zakłada, iż każda jednostka jest właścicielem swego życia i ma możliwość swobodnego dysponowania swoim ciałem do czasu, aż nie ograniczy takiego samego prawa innych jednostek. Oznacza to zatem także, iż nikt nie jest uprawniony do tego, by pozbawić ją życia. Rozwiązanie drugie polegałoby na tym, że jedynie wybrane jednostki posiadałyby władztwo nad swym ciałem i jednocześnie możliwość władania ciałami innych osób. De facto prowadzi to do podziału społeczeństwa na dwie grupy: pierwszą, której przysługują wszelkie przywileje oraz możliwość narzucania swej woli innym, i drugą – tych przywilejów pozbawioną. Opcja ta jednak nie spełnia wymogu sprawiedliwości, nie można bowiem jej zasad uniwersalnie zastosować do każdego ludzkiego indywiduum. Trzeci wariant jest sprzeczny z rzeczywistym obrazem świata, jest bowiem oparty na komunistycznym haśle, że wszyscy są właścicielami wszystkich. Prowadziłoby to do pełnej komunalnej własności rzadkich zasobów, a więc również ludzkich istnień. Wszelkie działania jednostki byłyby dozwolone jedynie za zgodą innych, którzy winni otrzymać zgodę od tej jednostki, by móc wyrazić swoją zgodę. Doprowadziłoby to do natychmiastowej zagłady ludzkiego gatunku, gdyż nikt nie mógłby niczego zrobić z powodu braku przyzwolenia na władanie swoim ciałem. Zatem jedynie sensowne i sprawiedliwe wydaje się rozwiązanie pierwsze[14].
