Vanberg: Wolność i odpowiedzialność – neurobiologiczne odkrycia i ich konsekwencje dla ekonomii

9 maja 2013 Nauki pomocnicze ekonomii komentarze: 4

Autor: Viktor J. Vanberg
Tłumaczenie: Kamil Kisiel
Źródło: econstor.eu
Wersja PDF


1. Wprowadzenie
Badacz mózgu Wolf Singer, a także niektórzy jego koledzy po fachu jak Gerhard Roth i Wolfgang Prinz, wysunęli kontrowersyjną tezę, że odkrycia współczesnej neurobiologii zaprzeczają powszechnym wyobrażeniom na temat wolnej woli i zmuszają do stwierdzenia, że nasze zachowanie jest zdeterminowane neuronalnie, a więc przez fizyczno-chemiczne procesy. „Nikt nie poradzi na to, jaki jest (…) powinniśmy przestać mówić o wolności” — takimi słowami streścił swoją prowokacyjną tezę Singer w artykule Frankfurter Allgemeine Zeitung[1]. Nie mniej kontrowersyjnie sformułowali swoje stanowiska Roth („Jesteśmy zdeterminowani”) i Prinz („Człowiek nie jest wolny”)[2].

Tezy Singera i jego kolegów po fachu przez wielu komentatorów zostały odebrane jako atak na podstawowe zasady, na których opiera się nasz porządek prawny i nasz ogólny, wolnościowy ład społeczny; autorzy zresztą sami karmią te interpretacje, mówiąc, że odkrycia badań nad ludzkim mózgiem mają „daleko idące konsekwencje dla naszego systemu prawnego” (Roth 2009:14) i „mają poważne konsekwencje dla obrazu człowieka jako istoty wolnej i odpowiedzialnej, typowego dla zachodnich społeczeństw” (Roth 2004a: 74)[3]. W międzyczasie pojawiło się wiele publikacji dokumentujących dyskusję nad odkryciami neurobiologii, w której udzielali się filozofowie i psychologowie, ale przede wszystkim juryści (zwłaszcza prawa karnego), a także teologowie[4]. W tej pracy moim celem jest zbadanie konsekwencji odkryć neurobiologii z perspektywy ekonomiki konstytucyjnej i zasad kształtujących wolnościowe społeczeństwo, zatem tej szkoły ekonomicznej, która bada oddziaływania różnych prawno-instytucjonalnych porządków na gospodarcze, społeczne i polityczne procesy działania[5]. Przy moich rozważaniach będę się wspierał (…) rozdziałem książki Konstytucja Wolności F. A. Hayeka pt. Odpowiedzialność i wolność, w której Hayek rozprawiał się — jak to sformułował — „filozoficzną konfuzją w kwestii wolnej woli” (Hayek 2005:21) i chaosem pojęciowym i w której krytykuje stwierdzenie, wedle którego kauzalistyczny determinizm ludzkiego działania musi znaleźć się w konflikcie z ideałem porządku wolności.
Chciałbym przy tym wykazać, że aktualna dyskusja nad odkryciami neurobiologii niepotrzebnie obciążona jest nieporozumieniami, które swoje źródło mają właśnie w chaosie pojęciowym. Moim głównym argumentem będzie to, że rozwiązanie napięcia pomiędzy stwierdzeniami o zdeterminowaniu ludzkiego działania z jednej strony i konstytucji wolności z drugiej strony, leży w konieczności odseparowania dwóch oddzielnych kwestii: pierwszą jest „wyjaśnienie zachowania”, czyli odpowiedź na pytanie, jak możemy objaśnić nasze działania i decyzje, a drugą problem „kształtowania porządku” — zatem pytanie, jakimi zasadami i regułami musimy budować w sposób celowy porządek naszego wspólnego życia. Zanim wyłożę moje argumenty, chciałbym przybliżyć teoretyczne wyobrażania, jakie leżą u podstawy tezy o neuronalnym zdeterminowaniu i brakującej wolnej woli.

Całość tekstu w wersji PDF

 


[1] Singer 2004a.

[2] Prinz (2004:22): „Idea wolnej woli u człowieka jest naukowo bez uzasadnienia”.

[3] Pytanie na temat wolnej woli należy do głównych filozoficznych pytań, które zajmowały myślicieli już od antyku. Bez mocnej wiary w — przynajmniej w częściową  wolność woli i takoż działania wg zdania większości naszych współobywateli nie byłoby możliwe zachodnie społeczeństwo, włączając także nasz porządek prawny”. To oznacza, mówi Roth, że: „dojdzie do publicznego niepokoju poprzez dekonstrukcję tego popularnego poglądu na wolną wolę przez neurobiologów i psychologów kognitywnych”.

[4] Geyer (red., 2004), Grün, Friedmann, Roth (2008), Lampe, Pauen, Roth (2008).

[5] Krótka charakterystyka ekonomiki konstytucyjnej znajduje się w Vanberg (2008a).

Podobał Ci się artykuł?

Wesprzyj nas
Avatar

O Autorze:

Viktor J. Vanberg

Pozostałe wpisy autora:

4 Komentarze “Vanberg: Wolność i odpowiedzialność – neurobiologiczne odkrycia i ich konsekwencje dla ekonomii

  1. Do niedawna psychologowie ewolucyjni twierdzili, że ludzie to moralne zwierzęta. Czy teraz powinniśmy się skupić na tym, że jesteśmy zierzętami, czy na tym, że jesteśmy moralni? podobnie jest z tą ichnią wolnością, determinizmem itd. Odkryć coś i nie wiedzieć co to znaczy. Jeden znany biolog popełnił samobójstwo, gdy odkrył, że geny dbają o własny interes. Do tego zwierzęta dbają o swój interes! Ludzie dbają o swój interes! Strach pomyśleć. Biedni są ci naukowcy. Tacy nieżyciowi. Dlatego żyją w tych swoich wieżach z kości słoniowej, a my tylko czekamy na wieści o tym, co nowego odkryli.

  2. Piotr Bartula w swojej książce o karze śmierci pisze:

    „Znana jest i często przytaczana przy tej okazji anegdota o sędzim, który w odpowiedzi na obronę opierającą argumentację na tym, że morderca pochodził z rodziny kryminogennej i nie może odpowiadać za swoje czyny, stwierdził, że on sam pochodzi z rodziny wyznającej wysokie zasady moralne i w związku z tym skazuje go na karę śmierci […].”

  3. Temat mnie bardzo interesuje, ale brak numeracji stron, przypisy na samym końcu i niejedna literówka już na pierwszej stronie bardzo zniechęcają. Gdybym znał niemiecki na tyle, aby zrozumieć ten tekst, nie wahałbym się przez moment, by go czytać w oryginale. Proszę, ogarnijcie tego .pdf’a.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *